24 oktober 2021

Stikstof en stikstofoxiden. Wat is het nu eigenlijk?

16 min read

NEDERLAND – Stikstof, het probleem wat ons land al enige tijd zichtbaar en voelbaar bezighoudt, mede dankzij onze boeren. Maar wat is stikstof nou eigenlijk en waarom is dat opeens een probleem?

Een onzekere toekomst voor de boeren, tientallen stilgelegde bouwprojecten en bevroren uitbreidingsplannen. De stikstofcrisis treft ondernemers uit veel verschillende sectoren.

Sinds de Raad van State op 29 mei 2019 een streep trok door het stikstofprogramma van de Nederlandse overheid staan meer dan 18.000 projecten op de tocht. Op 25 september 2019 kwam een speciaal ingesteld Adviescollege met aanbevelingen voor het doorbreken van de impasse. Daarop maakte het kabinet op 4 oktober noodmaatregelen bekend voor het verminderen van de stikstofuitstoot, maar waarom is stikstof nou een probleem?

Volgens het RIVM bestaat zo’n 78% van alle lucht uit stikstof, wat opzichzelf niet schadelijk is voor mens en millieu. Maar er zijn vormen van stikstof in de lucht die dat wel zijn. Deze worden  stikstofoxiden genoemd, ofwel NOx, en ammoniak NH3.

Een teveel aan deze stoffen verstoort de natuur, waardoor planten en diersoorten verdwijnen. Daarnaast zijn stikstofoxiden wel schadelijk voor de gezondheid, zegt het RIVM. Vooral mensen met longklachten en astma hebben last van stikstofoxiden.

Maar welke sectoren stoten deze schadelijke stoffen uit? Stikstofoxiden komen vrij bij het verbranden van fossiele brandstoffen, denk bijvoorbeeld aan uitlaatgassen van auto’s, schepen en vliegtuigen. Maar ook energiecentrales en de industrie stoten stikstofoxiden uit. En huishoudens, bijvoorbeeld door het gebruik van aardgas.

Volgens het RIVM komt ammoniak grotendeels van de dieren- en kunstmest uit de veehouderij. Een deel verdampt als ammoniak en komt vervolgens in de lucht terecht. Door neerslag of directe opname van planten komt het in de bodem en het grondwater. Daarnaast komt een klein percentage van de ammoniak uit de industrie, de bouw en het verkeer.

Van de totale stikstof die in Nederland neerdaalt komt het leeuwendeel, namelijk 46% uit de landbouw en 32% uit het buitenland.  Huishoudens en wegverkeer nemen elk 6% voor hun rekening. Een deel van de stikstof die Nederland uitstoot komt ook weer in andere landen terecht.

Voor het terugdringen van de stikstofuitstoot stelde de overheid in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in. Dit programma schreef voor wat er was toegestaan aan stikstofuitstotende activiteiten in onder andere de landbouw, woningbouw, wegenbouw of industrie, en of je een vergunning of andere toestemming nodig had voor je plannen.

Dit voorjaar oordeelde de Raad van State dat het PAS in strijd is met de Europese regels die Nederlandse natuurgebieden, natura 2000 gebieden, beschermen. Het PAS laat stikstofuitstotende activiteiten toe, voordat er compensatiemaatregelen zijn genomen of duidelijk is dat deze effect hebben. De overheid mag de PAS daarom niet meer gebruiken voor het verlenen van vergunningen. Daarop hebben provincies, waterschappen, gemeenten en het Rijk het verlenen van vergunningen en andere beslissingen rondom stikstof even op pauze gezet.

In een andere uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 staat dat ook het laten grazen van vee en het bemesten van grond in strijd zijn met de Europese regels voor natuurbescherming en opnieuw beoordeeld moeten worden.

Hoelang dit probleem nog gaat duren is voor iedereen nog altijd een vraagteken, maar de politiek zegt er mee bezig te zijn.
Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit kondigde op 4 oktober 2019 maatregelen aan voor het weer op gang brengen van het verlenen van vergunningen.

Voor kleinschalige bouwprojecten, projecten die alleen tijdelijk stikstof uitstoten of verder weg liggen van een Natura-2000 gebied, mogen overheden weer toestemming gaan geven. Maar op voorwaarde dat uit een ecologische beoordeling blijkt dat de emissies geen Natura-2000 gebied aantasten.
Vanaf half oktober 2019 is het weer mogelijk om gebruik te maken van intern salderen voor het verkrijgen van een vergunning. Dit betekent dat je een toename van de uitstoot van stikstof kan compenseren met een besparing ergens anders in je project. De uitstoot blijft vooralsnog hetzelfde.

Ook blijft de zogeheten ADC-toets van kracht. Dit betekent dat een project kan doorgaan als er geen alternatieven zijn. Als er dwingende redenen zijn van groot openbaar belang, en compensatiemaatregelen worden getroffen.

Het kabinet werkt aan een nieuwe versie van de AERIUS Calculator, deze berekent de neerslag van stikstof binnen verschillende projecten. Met behulp van deze berekening kan worden beoordeeld of een toestemmingsbesluit nodig is. Nog niet alle activiteiten, zoals boerenbedrijven en stallen, kunnen gebruik maken van de huidige versie. Een bijgewerkte versie volgt voor eind januari 2020.
De provincies hebben aangekondigd vanaf 11 oktober weer vergunningen te verlenen als door een project de stikstofuitstoot niet toeneemt. Bijvoorbeeld door de uitstoot te compenseren met een besparing binnen hetzelfde project of elders, oftewel, intern salderen en extern salderen. Extern salderen is nog niet mogelijk met varkensrechten, pluimveerechten of fosfaatrechten, daarvoor volgt nog een wetgeving.

Op 14 oktober openden de 12 provincies de helpdesk BIJ12. Iedereen die antwoorden van het ministerie of een provincie zoekt over het stikstofbeleid, het aanvragen van vergunningen, toestemmingsbesluiten en de AERIUS Calculator, kan hier terecht.

Hoe lang het duurt voor de vergunningverlening helemaal is recht getrokken hangt af van hoe snel de stikstofuitstoot omlaag gaat. Het kabinet heeft daarvoor de eerste noodmaatregelen aangekondigd.

Minister Schouten benadrukt dat er geen kant- en –klare oplossing is. Op 17 oktober meldde ze dat ze zorgvuldig wil bepalen wat aan “lange termijn doelstellingen en maatregelen nodig is voor natuurherstel, in welk gebied en welke ruimte daar is voor het ontwikkelen van activiteiten.” De provincies bespreken met de minister de regionale invulling van de nationaal aangekondigde maatregelen. Plus de eenduidigheid van beleidsregels voor het verlenen van toestemming. Voor de zomer komt het Adviescollege met een tweede advies, voor het verminderen van stikstofuitstoot op de lange termijn.

De noodmaatregelen richting zich vooral op veehouderij, de bouwsector en mobiliteit. het kabinet kwam op 4 oktober met een eerste aanpak voor het verminderen van de stikstofuitstoot op korte termijn. Een van de grote lijnen is om niet alle activiteiten hetzelfde te beoordelen, maar rekening te houden met de ligging. Hoe dichter bij een Natura-2000 gebied, hoe belangrijker het verminderen van de uitstoot is. Ook gaat het kabinet investeren in natuurherstel, onder andere door de aanleg van de zogeheten klimaatbossen en extra ruimte voor natuurinclusieve landbouw.

Hier de noodmaatregelen op een rijtje. Voor de veehouderij zet het kabinet in op vrijwillige sanering. Boeren die veel stikstof uitstoten in de buurt van Natura-2000 gebieden komen als eerst in aanmerking voor deze warme sanering.
Voor varkenshouders in de gebieden Oost en Zuid van de Meststoffenwet, maakte minister Schouten 11 oktober de subsidieregeling sanering varkenshouderijen bekend. Bedoeld voor het wegnemen van geuroverlast van varkenshouderijen voor omwonenden, het verbeteren van de leefomgeving en het terugdringen van schadelijke stoffen, zoals ammoniak en stikstofoxiden. De regeling is open vanaf 25 november 2019 tot 15 januari 2020.
Vrijgekomen landbouwgrond komt beschikbaar voor boeren die willen overstappen op kringlooplandbouw en extensieve melkveehouderij.

Boeren die blijven krijgen steun bij het omlaag brengen van de emissie. Bijvoorbeeld met nieuwe emissiearme stallen en innovaties die de uitstoot van ammoniak uit mest moet gaan verminderen.

In overleg met provincies en gemeenten wil het kabinet voorwaarden afspreken voor het verlenen van vergunningen op basis van extern salderen. Dit betekent dat je de dier en fosfaatrechten van een stoppend bedrijf kan opkopen en daarmee je eigen bedrijf uitbreidt, denk nu even aan het opkopen van varkensboerderijen in het verleden. Netto mag de stikstofdepositie niet toenemen. Hiervoor moet de wetgeving nog worden aangepast.

Nieuwe subsidie voor innovaties en projecten die de uitstoot van schadelijk stikstofoxidenzoals methaan en ammoniak, verminderen. Door bijvoorbeeld het dagelijks verwijderen van mest uit de stal, het scheiden van mest en voer- en managementmaatregelen. De maatregel zal voor het einde van 2019 van start gaan.

Het kabinet wil dat melkkoeien kunnen blijven grazen en zoekt naar een oplossing voor het bemesten. Want nee, melk komt nog steeds niet uit een fabriek.
Het Adviescollege komt binnenkort met een advies hiervoor. Gebaseerd daarop zal het kabinet half januari 2020 een voorstel doen.

Voor mobiliteit gelden er weer andere maatregelen, namelijk het volgende..
Het kabinet wil de aanschaf en het gebruik van elektrische auto’s verder fiscaal stimuleren. In lijn met het Klimaatakkoord is in 2030 het autopark van Nederland emissieloos.
Op Europees niveau wil het kabinet de emissienormen voor nieuwe voertuigen aanscherpen. Het kabinet wil heel graag verlaging van de maximumsnelheid op rijks- en provinciale wegen, afgestemd op de ligging van kwetsbare Natura 2000 gebieden.

De huidige voorgenomen maatregelen voor het verduurzamen van vervoer te versnellen, zoals afgesproken in de GreenDeal Zeevaart, het Klimaatakkoord, Green Deal Zero Emissie Stadslogistiek en het Ontwerpakkoord Duurzame Luchtvaart. Zo moeten de grondgebonden activiteiten van luchthavens in 2030 emissieloos zijn en is elektrisch taxieën de nieuwe norm.
Allemaal erg verwarrend, maar elektrisch rijden is het nieuwe duurzaam.

Voor de bouw gelden er ook weer andere maatregelen, je zou denken dat het er maar weinig zijn, maar vergeet de al strenge regels en wetgeving van de bouw niet. Hier nemen we ze even door.

De uitstoot in de bouw verlagen door emissiearm te blijven bouwen en innovaties stimuleren die zorgen voor minder stikstofuitstoot. Denk hierbij aan elektrische bouwmachines en voertuigen, modulaire bouwtechnieken en stikstoffilters.

Impuls voor aardgasloos wonen. De eerste stap naar alternatieve warmtebronnen is de huidige subsidieregeling voor huiseigenaren om hun woning te isoleren, volgens het rijksbrede programma Circulaire Economie moet de volledige gebouwde omgeving in 2050 CO2-arm, aardgasvrij en 100% circulair zijn. In 2020 volgen aangescherpte milieuprestatienormen.

@Hoogland Producties / Sven Fotografie
©RIVM

Geef een reactie